جغرافیای شهرستان لنده

کشـور، یـک ناحیـة سیاسـی

در درس گذشته آموختیم که کشور یکی از انواع نواحی سیاسی است. چند کشور نام ببرید.

فکر کنید و بگویید چه چیزی موجب می شودکه این واحدهای سیاسی را «کشور» بنامیم؟

در این درس با ویژگی های کشور به عنوان یک ناحیه سیاسی آشنا می شوید.

به نقشه کشورهای جهان توجه کنید. روی نقشه نواحی سیاسی مختلف را می بینید که از یکدیگر مستقل اند. این نواحی، کشورهاهستند. امروزه  193کشور مستقل در جهان وجود دارد که عضو سازمان ملل متحدند. از هر قاره چند کشور را نام ببرید.

ارکان  بنیادی کشور

1ـ سرزمین:

 هر کشور بخشی از سطح زمین را اشغال کرده و زیستگاه مشترک افرادی است که به آن کشور تعلق دارند. هیچ کشوری بدون سرزمین قابل تصور نیست.

2ـ جمعیت (ملت)

 هر کشور دارای جمعیتی است که در محدوده سرزمین مستقر و مقیم اند و برای اداره امور خود نظام سیاسی وحکومتی تأسیس می کنند.

3ـ نظام سیاسی:

 در واقع، همان حکومت است که وظیفه اداره امور سرزمین و جمعیت را بر عهده دارد.

4-حاکمیت:

حاکمیت یعنی داشتن استقلال و بی نیاز بودن از نظارت دولت های خارجی. حاکمیت یک کشور نشان دهنده استقلال و اقتدارسیاسی آن است.

تعریف کشور

کشور عبارت است از یک ناحیة سیاسی مستقل که دارای سرزمین مشخص، جمعیت دائمی و مقیم و حکومت مرکزی است و بر امور داخلی و خارجی خود حاکمیت دارد.

در این بخش، ویژگی های سه رکن بنیادی کشور را بیشتر مطالعه می کنیم.

سرزمین

فضا و قلمرو جغرافیایی یک کشور، سرزمین آن است. فضا یا سرزمین یک کشوردارای منابعی است و عرصه ای برای فعالیت های اقتصادی و کار و زندگی مردم آن کشور محسوب می شود. وسعت سرزمین در کشورهای مختلف متفاوت است.

 سرزمین چه مکان تولد افراد باشد و چه محل سکونت آن ها، یکی از بنیادهای هویتی آنان را تشکیل می ِ دهد. هویت مکانی احساس تعلقی است که به واسطه ارتباط با یک مکان در یک فرد یا گروهی از افراد برانگیخته می شود.

معمولاً وقتی دو فرد ناآشنا به هم می رسند، یکی از پرسش های آن ها از یکدیگر این است: اهل کجایی؟ اهل جایی بودن نشان دهنده مکانی است که فرد به آن تعلق، دلبستگی و عاطفه دارد، آن را خانه، بوم و وطن خود می داند. پس، انسان ها نسبت به مکان ها و فضاهای خاص نوعی وابستگی از خود نشان می دهند. یکی از این فضاها ، میهن است. البته وابستگی های مکانی و فضایی سطوح مختلفی مانند زادگاه، شهرستان، استان، کشور و قاره را دربرمی گیرد.

تعلق ها یا وابستگی های زادگاهی و وطنی بسیار پایدار و عمیق اند. به همین سبب، دیده می شود حتی کسانی که سال ها از وطن خود دوربوده اند، آرزوی بازگشت به وطن را دارند. آن ها با وجود سال ها دور بودن از وطن، از افتخارات و پیروزی های کشور خود احساس غرور و شادمانی می کنند و دوست دارند کشورشان را سربلند ببینند.

مرز

الف) مرزهای سیاسی

هر کشور برای مشخص کردن قلمرو جغرافیایی خود به تعیین مرز نیاز دارد.

تعریف مرزسیاسی:

مرز، خطی اعتباری و قراردادی است که برای تعیین حدود یک ناحیه سیاسی، از جمله کشور، بر روی زمین مشخص می شود.

مرزهای سیاسی مهم ترین عامل تشخیص و جدایی کشورها از یکدیگرند.

اهمیت مرزها:

مرزها از این نظر اهمیت دارند که قلمرو رسمی اعمال مدیریت سیاسی هر کشورند و حدود حاکمیت و اداره یک حکومت را تعیین می کنند. مرز، آخرین حد قلمرو زمینی، دریایی و هوایی هر کشور است.

همانطور که در سال ششم ابتدایی خواندید، ابتدا کشورها برای تعیین خطوط مرزی به توافق می رسند و سپس، طبق نقشه ترسیم شده از محل عبور خطوط مرزی، روی زمین علامت گذاری می کنند.

علت ارزش حقوقی و بین المللی مرزها:

امروزه خطوط مرزی کشورها ارزش حقوقی و بین المللی دارند؛ زیرا محدوده های کشورهای هم مرز دراسناد سازمان ملل متحد ثبت می شود.

انواع مرز

مرز بین کشورها را می توان به دو دسته تقسیم کرد:

1ــ مرزهای طبیعی؛

 2ــ مرزهای غیر طبیعی (مصنوعی).

1ـ مرزهای طبیعی:

خطوط مرزی برخی کشورها با استفاده از پدیده های طبیعی مانند رود، کوه، بیابان، دریاچه، تالاب و... مشخص می شود.

به عبارت دیگر، مبنای تعیین مرز دو کشور، پدیده های طبیعی هستند که بین آن دو قرار گرفته اند.

کوه ها

گاهی برای تعیین خط مرزی از امتداد ارتفاعاتی که میان دو کشور قرار گرفته است، استفاده می کنند.

 برای تعیین خط مرزی در امتداد رشته کوه ها، خط الرأس کوه ها در نظر گرفته می شود. خط الرأس خطی است که از متصل کردن نوک بلندترین نقاط کوهستانی به یکدیگر به وجود می آید.

رودها

روش های تعیین خط مرزی دررودها:

1-اگر یک رود مرز بین دو کشور باشد، برای تعیین مرزاز خط ِ منصف استفاده می کنند. خط منصف خطی است که از وسط رودخانه می  گذرد و فاصله مرز از هر دو ساحل به یک اندازه است.

2-ممکن است خط مرزی عمیق ترین نقاط بستر رودرا به هم متصل کند که به آن تالوگ می گویند.

چرا بهترین نوع خط مرزی دررودهای قابل کشتی رانی روش تالوگ است؟

در رودهای قابل کشتی رانی، تالوگ بهترین خط مرزی است؛ چون هر دو کشورحق کشتیرانی در دو طرف آن را دارند.

دریاها

بیشتر کشورهای جهان و ازجمله کشور ما به علت مجاورت با یک یا چند دریا، مرزهای دریایی دارند. معمولاً تعیین مرزهای دریایی بین کشورها کار آسانی نیست.

روش تعیین مرزدریایی دردریاها وتعریف آب های داخلی ودریای سرزمینی:

 برای تعیین مرز دریایی، ابتدا خط مبنا را معین می کنند. خط مبنا پایین ّ ترین حد جزر در دریاست.

به آب های پشت خط مبنا (به طرف ساحل) آب های داخلی می گویند که کشور مجاور دریا مالک آن هاست.

از خط مبنا به سمت دریا تا حدود  12مایل دریایی (هر مایل دریایی برابر با  1852متر است) دریای سرزمینی نامیده می شود که آن هم متعلق به کشور مجاور دریاست اما سایر کشورها در آن منطقه حق عبورومرور بدون ضرر را دارند.

آب های آزاد

«آب های آزاد» به بخش هایی از دریا گفته می شود که در مالکیت هیچ کشوری قرار ندارند. در آب های آزاد کشتی رانی، فعالیت نظامی، ماهی گیری، ایجاد تأسیسات و تحقیقات برای همه ُ کشورها آزاد است؛ مشروط به اینکه مخّل دریانوردی بین المللی نباشد.

2ـ مرزهای غیرطبیعی (مصنوعی):

در بخش هایی از زمین که امکان استفاده از پدیده های طبیعی برای تعیین خطوط مرزی وجودنداشته باشد، با استفاده از مختصات جغرافیایی (مدارها و نصف النهارها،) خط مرزی تعیین می شود؛ مانند مرز بین کانادا و امریکاروی مدار  49درجه شمالی.

 مرزهای غیرطبیعی یا مصنوعی همچنین با توافق دو کشور همجوار بر روی زمین تعیین و علامت گذاری می شود؛ مانند مرز ایران و افغانستان.

انواع مرزها از نظر پیدایش و شکل گیری

مرزها از نظر چگونگی پیدایش با یکدیگر متفاوت اند. نحوه شکل گیری و ایجاد مرزها تأثیر زیادی در امنیت و همکاری یا به عکس، اختلافو کشمکش بین کشورهای همسایه دارد.

مرزها را از نظر پیدایش می توان به سه گروه تقسیم کرد: پیشتاز

تطبیقی

تحمیلی

مرزهای پیشتاز (قبل از سکونت) :

مرزهایی هستند که از زمان های قدیم در نواحی خالی از سکنه ترسیم شده اند و بعدهانیز مورد قبول ساکنان دو کشور همسایه قرار گرفته اند؛ مانند مرزبین کانادا و آلاسکا که بعدها به تدریج مردم در دو طرف آن اسکان یافتند. این نوع مرزها مشکلی ایجاد نمی کنند.

مرزهای تطبیقی:

مرزهایی هستند که با در نظر گرفتن شرایط فرهنگی تعیین می شوند و گرو ه های انسانی را، که از نظر قومی، زبانی، دینی و غیره متفاوت اند، از یکدیگر جدا می کنند؛ مانند مرز بین هند و پاکستان که پس از جدایی و استقلال پاکستان از هند، درتعیین آن دقت شد تا منطقه مسلمان نشین از هندونشین جدا شود.

مرزهای تحمیلی:

مرزهایی هستند که در تعیین آنها شرایط فرهنگی در نظر گرفته نشده است. در نتیجه، افراد یک ملّت یا قوم را که دارای دین و زبان مشترک اند، از هم جدا می کند و موجب می شود در دو کشور همسایه و در دو حکومت جداگانه قرار بگیرند؛ مانند مرزهایی که کشورهای استعمارگر در قاره  افریقا بر مبنای قلمرو نفوذ و حاکمیت خود و بدون توجه به اقوام و فرهنگ ها ایجادکردند و یا مرز بین کره شمالی و کره جنوبی.

مرز کره شمالی وجنوبی

در سال  1945میلادی، پس از پایان جنگ جهانی دوم و سال ها سیطره  ژاپن بر شبه جزیره کره، این کشور به دو کشور کره شمالی وجنوبی تقسیم شد.

 در آن زمان، کشور کره  شمالی به بلوک شرق کمونیستی، یعنی اتحاد جماهیر شوروی و اروپای شرقی، پیوست وکره  جنوبی نیز تحت سیطره  بلوک غرب، یعنی ایالات متحده امریکا و اروپای غربی قرار گرفت.

در زمان تقسیم کره به دو کشور، امریکاو اتحاد جماهیر شوروی سابق توافق کردند مرز دو کشور روی مدار  38درجه تعیین شود. پس از تقسیم کره، بارها بین دو کشورحمله های نظامی و درگیری های مرزی رخ داده است و اختلافات تا امروز نیز ادامه دارد.

مرزهای هوایی:

هر کشور علاوه بر اینکه بر مرزهای زمینی و در صورت مجاورت با دریا بر دریای سرزمینی حاکمیت دارد، بر فضای بالای سرزمین خود نیز می تواند ادعای حاکمیت داشته باشد.

 به عبارت دیگر، مرز هر کشور مانند دیواری فرضی است که دورتادور سرزمین آن را احاطه کرده است و از طرف بالا نیز به سمت جو ادامه دارد.

هواپیماها برای عبور از مرزهای هوایی هر کشورباید اجازه بگیرند و ورود خود را به آسمان آن کشور اطلاع دهند.

اهمیت مرزها

مطالعه مرزها از دیرباز کانون پژوهش های جغرافیای سیاسی بوده است.

1-مرزها در هر کشوری اهمیت خاصی دارند و امنیت واستقلال هر کشور به مرزهای آن وابسته است. مرزها حد حاکمیت ملی یک کشور محسوب می شوند.

2-مرزها در روابط یک کشور با کشورهای همسایه تأثیرگذارند ومی توانند عاملی برای ثبات و آرامش یا اختلاف و منازعه باشند. به همین دلیل، حساسیت زیادی نسبت به مرزها وجود دارد و نظارت و مراقبت ویژه ای بر آنها اعمال می شود.

3-مرزها تأثیر بسزایی در جابه  جایی مسافران و مبادلات بازرگانی (صادرات و واردات کالا) و توسعه اقتصادی کشورها دارند. به همین دلیل، امن بودن یا ناامن بودن آنها بر رونق اقتصادی کشورها تأثیر می گذارد. امروزه ایران علاوه بر پایانه های مرزی هوایی در فرودگاه ها، در نواحی مرزی زمینی بیش از  20پایانه مرزی مسافری و حدود 50پایانه   مرزی مبادله کالا با همسایگان دارد که در مجاورت برخی از آنها، بازارچه مرزی نیز به وجود آمده است.

منازعات مرزی:

منازعات مرزی سابقه ای طولانی دارند و از زمان جنگ جهانی دوم تاکنون، تقریباً نیمی از کشورهای دنیا درگیر اختلافات مرزی با کشورهای همسایه خود بوده اند.

طول مرزهای ایران:

کشور ما حدود  8755کیلومتر مرز مشترک با کشورهای همسایه دارد و با  15کشور از راه خشکی و دریا هم مرز است.

حفاظت و مدیریت و کنترل مرزهای کشور برعهده چه کسانی است؟

1-حفاظت و مدیریت و کنترل مرزهای کشور بر عهده  مرزبانان نیروی انتظامی و دفاع از مرزهای زمینی و هوایی و دریایی کشور در برابر تهدیدات خارجی بر عهده  نیروهای مسلّح جمهوری اسلامی ایران است. مرزبانان پرتلاش شرایط دشوار محیطی مانند نگهبانی در ارتفاعات و درگرما و سرمای طاقت فرسا را تحمل می کنند تا امنیت در کشور برقرار باشد و مردم بتوانند با آسودگی زندگی کنند.

2-همچنین ساکنان نواحی مرزی (مرزنشینان) کشور ما همواره با مشارکت و همکاری با مرزبانان، از امنیت و استقلال کشور و مرزهادفاع کرده اند.